Zorg buiten de grenzen is logisch en niet duurder

Is zorg aan Nederlanders in het buitenland duur? Is het verlenen van (geestelijke) zorg aan Nederlanders in het buitenland overdreven, terwijl hier in Nederland de vraag naar zorg zo groot is? Het zijn vragen die regelmatig opduiken in de media. En niet onterecht. Beide vragen beantwoord ik toch met ‘nee’. En dat wil ik graag uitleggen als bestuurder van een instelling in de geestelijke gezondheidszorg met een internationale achtergrond.

Het werkgebied van Riagg Rijnmond telt circa 725.000 inwoners, met daarin zo’n 167 nationaliteiten: Nederlanders met een andere culturele achtergrond. Vanzelfsprekend werken bij ons ook mensen die een aantal van deze culturele achtergronden hebben. Vanuit de contacten van onze medewerkers ontstaan er spontaan uitwisselingen met buitenlandse collega’s. Zo heeft Riagg Rijnmond de afgelopen jaren psychiaters uit Turkije, Joegoslavië en Portugal als gast verwelkomd. Onze hulpverleners zijn ook te gast geweest bij buitenlandse collega’s. Daarnaast zijn onze traumadeskundigen onder meer betrokken bij het ondersteunen van hulpverleners die uitgezonden zijn namens Artsen zonder Grenzen. Ook zijn er vanuit onze hulpverleners spontane contacten ontstaan met de instellingen voor ambulante geestelijke gezondheidszorg in Curaçao en Suriname. Kortom: onze contacten zijn nationaal en internationaal, zonder dat we daarvoor speciale moeite doen. Het zijn contacten tussen mensen die elkaar vinden op hun vakgebied.

Het motto van Riagg Rijnmond is: ‘Think local, act global’: ‘leg contact met je buurman en je komt over de hele wereld’. Onze hulpverleners leggen contact met cliënten (en hun familie) die vanuit de hele wereld afkomstig zijn. Het is logisch dat onze cliënten ook contacten onderhouden met hun familie. Meestal gebeurt dit in de zomermaanden. Een aantal jaren geleden is Riagg Rijnmond bij wijze van experiment het Rifproject gestart door twee hulpverleners van de Riagg tijdelijk in Marokko te stationeren. Het doel daarvan was om de behandeling van ernstig psychiatrische cliënten voort te zetten en zo de kans op terugval te voorkomen.

Waarom is internationaliseren van psychische hulp inhoudelijk zinvol? Vanaf de tweede helft van de vorige eeuw wilden we psychiatrische patiënten niet langer isoleren in klinieken. De Amsterdamse psychiater Querido, de reizende psychiater genoemd, was een van de pioniers van de nieuwe, sociale psychiatrie. De behandeling vindt nu plaats in de context van de klant: diens familie, vrienden en de buurt worden betrokken bij de behandeling. De hulpverlening moet de patiënt tegen redelijke kosten ondersteunen om binnen zijn context te functioneren. Dit noemen we vermaatschappelijking.

De afgelopen vijftig jaar is de sociale context van de patiënten veel dynamischer geworden. Mensen onderhouden niet langer relevante sociale relaties in één gemeente, maar het netwerk strekt zich uit over meerdere landen en culturen. Als mensen ziek zijn en zonder werk, wat vaak het geval is in de psychiatrie, zijn ze nog sterker afhankelijk van die sociale relaties.
En mensen die uit het buitenland afkomstig zijn reizen in de zomer naar hun familie. ‘Zieke mensen moeten niet reizen’ is de veelgehoorde opmerking. Maar dat zou haaks staan op het streven naar vermaatschappelijking. Hulpverlening tot over de landsgrenzen heen past in het hedendaagse beleid van klantgerichte zorg, die continuïteit biedt door over de grenzen van het – ook door de landsgrenzen – verkokerde zorgaanbod heen te gaan. Toch komen op dit soort initiatieven als het Rifproject enorm veel negatieve reacties. Meestal betreffen deze reacties de financiering van een dergelijk initiatief.

Projecten als het Rifproject worden betaald vanuit de Wet Algemene Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). De AWBZ was tot voor een recent ministerieel ingrijpen heel modern, omdat de regio waarin de zorg moest worden aangeboden niet in de wet was gedefinieerd. Dat bood de mogelijkheid om – net als in het internationale bedrijfsleven – een betere mix te maken tussen een aantal variabelen. Er zijn meer mogelijkheden om een goed antwoord te vinden op vragen als: waar kunnen wij ons het beste vestigen om een bepaalde doelgroep van cliënten optimaal te bedienen? In welke omgeving is onze behandeling het meest effectief? Waar bevinden zich de deskundigen die we in onze behandeling willen betrekken of de voorzieningen waar we gebruik van willen maken? Waar is de prijs van loonkosten en gebouwen het meest aantrekkelijk?

Zorg in het buitenland wordt nu geassocieerd met prijsstijging maar kan ook kostenbesparend zijn. Een voorbeeld: één van onze cliënten werd voorheen altijd bij afwezigheid van de familie in de zomer opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis in Nederland. Die opname kostte dan minimaal zo’n € 15.000,-. Onze behandeling een jaar later van deze cliënt in Marokko omvatte drie huisbezoeken voor de prijs van € 340,-.
Voor de AWBZ gelden bovendien criteria. Het gaat om een afgebakend aantal Nederlanders die premie hebben betaald, ernstig ziek zijn en aan wie doelmatige zorg wordt geboden tegen een redelijke prijs. Als de kwaliteit beter wordt en de prijs lager, wat kan er dan tegen dit soort projecten zijn?

Jos Lamé, 
Bestuurder Riagg Rijnmond