Sociale psychiatrie over de landsgrenzen

Het Rif-project is een initiatief van de afdeling Transculturele Hulpverlening van Riagg Rijnmond. Deze afdeling biedt cultuursensitieve behandeling aan cliënten met psychiatrische problemen, gerelateerd aan hun culturele achtergrond en/of migratie. Ook fungeert de afdeling als kenniscentrum. Zowel het individu als het hele gezin kunnen deelnemen aan de behandeling. De afdeling Transculturele Hulpverlening heeft locaties in Rotterdam, Vlaardingen en Maassluis.

Innovatieve zorg
Tijdens de zomermaanden reist een groot deel van de Marokkaanse cliënten naar hun geboorteland, meestal op familiebezoek. De afgelopen jaren bleken veel van deze cliënten tijdens hun verblijf in Marokko of na terugkomst in Nederland te decompenseren of een crisis door te maken. Om op een innovatieve manier deze cliënten te ondersteunen is besloten om zorg aan te bieden tijdens de zomermaanden op locatie in Marokko. Sociale psychiatrie over de landsgrenzen heen, onder het motto: ‘think local, act global!’

Het project bestaat inmiddels vijf jaar. Twee of drie medewerkers van de afdeling zien tijdens de maanden juli en augustus cliënten uit voornamelijk: Tanger, Tetouan, Oujda, El Hoceima, Nador en omstreken. Rabat en Casablanca worden ook bezocht. De medewerkers consulteren collega-psychiaters uit het netwerk van het project en het hoofd van de afdeling Transculturele hulpverlening is in Nederland beschikbaar als achterwacht.

Outreachend
In de eerste jaren van het project werd outreachend gewerkt en de medewerkers reisden naar de plek waar de cliënt zich bevond. Dat was arbeidsintensief, maar deze werkwijze leverde een rijkdom aan informatie over de psychosociale context en het systeem van de cliënt (in de breedste zin, inlcusief het raadplegen van alternatieve genezers).

Jobrotation
Nadat er politieke ophef ontstond over het project, hetgeen zelfs leidde tot een wetswijziging in de AWBZ, werd gewerkt vanuit jobrotation, uitsluitend met de collega-psychiaters uit Marokko, veelal vanuit de setting van het psychiatrische ziekenhuis in bovengenoemde gebieden. Inmiddels valt de ambulante psychiatrische zorg binnen de basiszorg (Zorgverzekeringswet) en kan er ruimer gehandeld worden.

Stressfactoren
Cliënten die naar Marokko reizen worden geconfronteerd met een aantal stressfactoren:

• De reis zelf kan vermoeiend zijn, is niet zonder gevaar, financiën zijn beperkt (vaak heeft de familie voor de reis moeten lenen).
• Het systeem oefent druk uit op de cliënt; de contacten zijn ineens veel intensiever (denk aan hoge ‘expressed emotion’), er zijn wederzijdse, onuitgesproken verwachtingen.
• Niet altijd accepteert de familie dat er sprake kan zijn van een (psychiatrische) ziekte. Er wordt druk uitgeoefend om in Marokko somatische collega’s te consulteren, soms met overbodige onderzoeken, medicatie wordt zonder overleg met de behandelaar gestopt of gewijzigd.
• Er zijn acculturatieproblemen: de maatschappij in Marokko is niet stil blijven staan en heeft zich anders ontwikkeld dan de cliënt zich heeft voorgesteld. Het klimaat, de dagelijkse structuur en zelfs het eten zijn vaak gewijzigd.
• De infrastructuur in Marokko kent zijn beperkingen, wat leidt tot logistieke en de daarbij behorende financiële obstakels.
• De psychiatrische zorg in Marokko is geen sinecure en kan moeilijk inspelen op deze doelgroep. Er zijn ongeveer 200 psychiaters werkzaam in een land van 40 miljoen mensen en er wordt weinig geld uitgetrokken voor de geestelijke gezondheidszorg.

Chronisch psychiatrische patiënten
Diagnostisch gezien is er een breed scala aan psychische problemen; van stemmingsstoornissen tot psychosociale stoornissen. Het aandeel van cliënten met chronische aandoeningen ligt dit jaar rond de 50 procent. Een bijvoorbeeld is een familie die voor het eerst in jaren met hun zoon met een chronische schizofrenie naar Marokko kon reizen, wetende dat de depotinjecties anti-psychotica aldaar gegeven konden worden, aangevuld met ondersteuning en zonodig crisisinterventie.
Bij een andere cliënt met een psychiatrische stoornis kon onze medewerker het meemaken van een rituele slachting door de alternatieve genezer voorkomen, waardoor de cliënt enorme angst en mogelijke decompensatie bespaard bleef.
Door continuïteit van zorg te waarborgen in deze setting wordt de kwaliteit van zorg verhoogd, kunnen opnames door o.m. preventie en crisisinterventie worden voorkomen (zowel in Marokko als bij terugkomst in Nederland) en is psycho-educatie van de ook in Marokko wonende familie/het systeem mogelijk.

Drempelverlagend
De caseload van de Riagg-medewerkers tijdens de zomermaanden in Marokko omvat ongeveer in totaal 120 cliënten. Het gemiddelde aantal consultaties in deze periode is twee tot drie keer.
Omdat het project veel bekendheid geniet, heeft het drempelverlagend gewerkt bij de daarvoor ondervertegenwoordigde groep (jongere) Marokkaanse vrouwen, zodat er ook nieuwe meldingen ter plekke zijn en in de periode direct na terugkeer van de medewerkers. Kennelijk is het effect van ‘mond-tot-mond-reclame’ dat het taboes doorbreekt.
Een bijkomende bevinding is dat het project het hele jaar nog doorwerkt. Collega’s in het Marokkaanse netwerk bellen gedurende het hele jaar om te overleggen inzake Marokkaans-Nederlandse cliënten die in de problemen zijn gekomen. Zo is er op regelmatige basis uitwisseling van kennis, zowel theoretisch als praktisch.

Kostenbesparend
Door continuïteit van zorg te bieden kunnen we stellen dat het project kostenbesparend is. Het voorkomen van twee of drie klinische opnames van bijvoorbeeld een maand is al kostendekkend.
Het slagen van zo’n innovatief project (en vooral het continueren ervan) vereist een grote mate van betrokkenheid van de participerende medewerkers. De medewerkers van het Rif-project zijn nog steeds erg enthousiast. Het is eveneens zeer essentieel om de relevante overheidsinstanties in Marokko goed te informeren en te betrekken bij het project. In het begin werden de Riagg-medewerkers door de lokale autoriteiten als mogelijke dienaars van de belastingdienst gezien! Omdat er vooraf contact was geweest met de consul in Rotterdam, konden deze en andere misverstanden opgelost worden.
In de turbulente ‘politieke wind’ is daarbij de steun van zowel de (directie van) de instelling als van
de zorgverzekeraar onontbeerlijk.

Peter van Loon,
hoofd afdeling Transculturele Hulpverlening
Riagg Rijnmond

 

Dit verhaal en andere verhalen over andere Nederlandse GGZ projecten in de hele wereld staan in het boek 'Psychiatrie over de grens: Nederlandse GGZ projecten in ontwikkelingslanden'. Uitgeverij Free Musketeers. Te bestellen bij Dimence, info.connectingpeople@dimence.nl of b.geerling@dimence.nl. ISBN 978 90 484 0402 5. € 15,- (exclusief verpakkings- en zendkosten)